Spreekangst kan variëren van gezonde spanning voor een presentatie tot angst die iemand belemmert om het woord te nemen of een presentatie te geven. Ook kan het zijn dat iemand bepaalde situaties helemaal vermijdt. Wat helpt tegen spreekangst, hangt daarom af van de ernst van de angst en de invloed ervan op je dagelijks leven.
Niet iedereen die zenuwachtig is voor een presentatie heeft een angststoornis. Spanning wanneer je voor een groep moet spreken is heel normaal. Maar wanneer de angst ernstig is, lang aanhoudt of ook in andere sociale situaties voorkomt, kan er sprake zijn van een sociale-angststoornis. Wat weten we uit Nederlandse behandelrichtlijnen over angst, vermijding, cognitieve gedragstherapie en oefenen? En wat betekent dat specifiek voor iemand met spreekangst?
Spreekangst en sociale angst zijn niet hetzelfde
Spreekangst is geen afzonderlijke psychiatrische diagnose. Je kunt behoorlijk zenuwachtig zijn voor een presentatie of vergadering zonder dat er sprake is van een psychische stoornis. Bij een sociale-angststoornis is de angst breder of zo ernstig dat iemand er in het dagelijks leven veel last van heeft. Volgens Thuisarts kan die angst bijvoorbeeld optreden bij het ontmoeten van onbekenden, maar ook bij het spreken voor een groep.
Het onderscheid is belangrijk. Wie vooral onzeker of gespannen is tijdens presentaties heeft niet automatisch psychologische behandeling nodig. Bij ernstige angst en structurele vermijding kan professionele behandeling juist wel aangewezen zijn.
Wat houdt spreekangst in stand?
Een begrijpelijke reactie op angst is vermijden. Je zegt niets tijdens een vergadering. Je laat een collega de presentatie geven. Je meldt je liever niet aan voor een bijeenkomst waar je iets moet vertellen. Of je probeert ieder woord van je presentatie vooraf uit het hoofd te leren om maar niets aan het toeval over te laten. Dat kan op korte termijn opluchting geven maar het probleem is dat vermijden en zogenoemd veiligheidsgedrag de angst ook in stand kunnen houden. Je krijgt immers niet de gelegenheid om te ervaren wat er gebeurt wanneer je de spannende situatie wél aangaat. Daarom speelt het juist opzoeken van moeilijke situaties een belangrijke rol binnen de behandeling van angst.
Wat zegt de Nederlandse richtlijn?
De Nederlandse multidisciplinaire richtlijn Angst- en Dwangstoornissen geeft aanbevelingen voor de behandeling van een sociale-angststoornis. Cognitieve gedragstherapie (CGT) is daarbij de eerste keus. Voor de psychotherapeutische behandeling van sociale-angststoornis worden onder andere aanbevolen:
– exposure in vivo;
– cognitieve (gedrags)therapie;
– sociale vaardigheidstraining;
– taakconcentratietraining.
Welke onderdelen het meest relevant zijn, hangt af van wat de angst in stand houdt. Staat bijvoorbeeld vermijding centraal, dan kan exposure een belangrijke rol spelen. Spelen bepaalde gedachten en verwachtingen een grote rol, dan kan daar binnen cognitieve therapie aan worden gewerkt. Dat geeft ook belangrijke aanknopingspunten voor het begrijpen van spreekangst.
Exposure: oefenen met wat je spannend vindt
Exposure betekent dat je situaties die angst oproepen niet blijft vermijden, maar ze juist aangaat. Bij spreekangst kan dat bijvoorbeeld betekenen dat je begint met iets zeggen tijdens een kleine vergadering en later oefent met een korte presentatie voor meerdere mensen. Het doel is niet simpelweg om jezelf zo vaak mogelijk in het diepe te gooien maar juist om ervaringen op te doen in situaties die je normaal gesproken spannend vindt. Een mogelijke opbouw is bijvoorbeeld:
iets zeggen tijdens een overleg > een vraag stellen in een groep > kort iets vertellen aan enkele collega’s > een korte presentatie geven > presenteren voor een grotere groep.
Welke stappen passend zijn, verschilt per persoon.
De rol van gedachten bij spreekangst
Bij spreekangst spelen gedachten en verwachtingen vaak een belangrijke rol. Misschien herken je gedachten als:
- Iedereen ziet dat ik zenuwachtig ben
- Straks blokkeer ik
- Ik mag geen fouten maken
- Als ik mijn tekst vergeet, gaat mijn presentatie mis
Binnen cognitieve gedragstherapie worden zulke gedachten onderzocht. Klopt de verwachting? Hoe waarschijnlijk is het dat het gevreesde scenario werkelijk gebeurt? En wat gebeurt er wanneer je een presentatie geeft zonder alles volledig onder controle te proberen houden? Door niet alleen over deze gedachten na te denken maar nieuwe ervaringen op te doen, kun je ontdekken dat een spannende spreeksituatie anders kan verlopen dan je vooraf verwacht.
Waarom aandacht ook een rol kan spelen
Wie gespannen is tijdens het spreken, kan sterk op zichzelf gericht raken. Je merkt ineens precies hoe je stem klinkt, je voelt je hart kloppen, je vraagt je af of iemand ziet dat je handen trillen. Ondertussen probeer je ook nog te beoordelen wat het publiek van je vindt. Daardoor gaat veel aandacht naar jezelf in plaats van naar het gesprek, je boodschap of de mensen voor je. In de Nederlandse richtlijn wordt taakconcentratietraining genoemd als een van de mogelijke onderdelen van de behandeling van sociale angst. Daarbij wordt geoefend met het verplaatsen van de aandacht. Voor spreken en presenteren is dat een interessant principe: minder bezig zijn met “hoe kom ik over?” en meer met “wat wil ik dat deze mensen onthouden van mijn verhaal?”, en “mijn rol is om mijn verhaal op zo’n manier te vertellen dat het interessant is voor de luisteraars”.
En helpt spreekvaardigheidstraining?
Psychologische behandeling en spreekvaardigheidstraining zijn niet hetzelfde. Iemand kan bijvoorbeeld vooral onzeker zijn omdat hij weinig ervaring heeft met presenteren. Dan kan het helpen om daadwerkelijk te oefenen met spreken, feedback te krijgen en vaardigheden te ontwikkelen zoals rustig spreken, contact maken met het publiek en een verhaal helder opbouwen. Bij ernstige angst of een sociale-angststoornis kan alleen werken aan presentatietechniek onvoldoende zijn. Dan kan behandeling door een daarvoor gekwalificeerde professional nodig zijn.
Tegelijkertijd is het interessant dat de Nederlandse richtlijn bij sociale-angststoornis niet alleen exposure en cognitieve therapie noemt, maar ook sociale vaardigheidstraining. Gedrag, gedachten, aandacht en daadwerkelijk oefenen kunnen dus allemaal een rol spelen. Welke aanpak passend is, hangt af van de persoon en de ernst van de klachten.
Moet je proberen om helemaal niet meer zenuwachtig te zijn?
Dat hoeft niet het doel te zijn. Spanning voor een belangrijke presentatie is op zichzelf niet vreemd. Het wordt vooral problematisch wanneer de angst bepaalt wat je wel en niet meer durft te doen. Een realistischer doel is daarom leren spreken terwijl er spanning aanwezig mag zijn. Je merkt dan dat je niet eerst volledig ontspannen hoeft te zijn voordat je iets kunt zeggen, een vergadering kunt leiden of een presentatie kunt geven.
Wanneer is professionele hulp verstandig?
Het is verstandig om professionele hulp te zoeken wanneer angst je dagelijks functioneren duidelijk belemmert. Bijvoorbeeld wanneer je vanwege de angst steeds meer sociale situaties of presentaties vermijdt, wanneer de angst ook buiten spreeksituaties een grote rol speelt of wanneer je er veel last van hebt in je werk of privéleven. Thuisarts adviseert bij een sociale-angststoornis contact op te nemen met de huisarts wanneer je dingen niet meer doet vanwege de angst en hiervoor behandeling wilt. Een huisarts of psycholoog kan samen met jou beoordelen welke hulp passend is.
Wat betekent dit voor spreekangst?
Wetenschappelijke kennis over sociale angst geeft geen eenvoudige truc waarmee spreekangst onmiddellijk verdwijnt. Wel komen een aantal principes duidelijk terug: vermijding doorbreken, spannende situaties daadwerkelijk aangaan, gedachten en verwachtingen onderzoeken, de aandacht anders leren richten en vaardigheden oefenen wanneer dat nodig is. Voor iemand die vooral spanning ervaart tijdens spreken en presenteren, kunnen die inzichten worden vertaald naar praktische spreeksituaties. Het doel hoeft daarbij niet te zijn om nooit meer zenuwachtig te worden. Veel belangrijker is dat de spanning niet langer bepaalt of jij wel of niet het woord neemt.
Wil je zelf aan je spreekangst werken?
Bij ZekerSpreken combineren we inzichten uit de cognitieve gedragstherapie met veel praktisch oefenen in situaties rond spreken en presenteren. De trainingen worden begeleid door psychologen en psychiaters en zijn bedoeld voor mensen die willen leren om met meer rust en vertrouwen te spreken. Bekijk de training Spreekangst Overwinnen
Heb je ernstige of bredere angstklachten die je dagelijks functioneren sterk beïnvloeden? Neem dan contact op met je huisarts of een psycholoog. Een training is geen vervanging voor behandeling van een angststoornis.
Bronnen
Richtlijnendatabase – Angst- en Dwangstoornissen
Module Sociale angststoornis (SAS). Nederlandse multidisciplinaire richtlijn, publicatiedatum 4 september 2024. Initiatief: Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie (NVvP).
Richtlijnendatabase – Psychotherapie algemeen bij angststoornissen
Nederlandse multidisciplinaire richtlijn Angst- en Dwangstoornissen, publicatiedatum 4 september 2024.
Thuisarts – Ik heb een sociale-angststoornis
Patiënteninformatie gebaseerd op de richtlijnen voor huisartsen en de multidisciplinaire richtlijn voor angst- en dwangstoornissen.
Thuisarts – Ik krijg een behandeling voor mijn sociale-angststoornis
Informatie over onder andere cognitieve gedragstherapie, exposure, veiligheidsgedrag en sociale vaardigheidstraining.
